Warszawa – Wznowienie ekshumacji polskich ofiar zbrodni wołyńskiej było jednym z najważniejszych wydarzeń ostatnich lat w relacjach polsko-ukraińskich. Temat przez wiele lat pozostawał przedmiotem trudnych negocjacji dyplomatycznych, a osiągnięcie porozumienia wymagało zaangażowania wielu instytucji oraz przedstawicieli obu państw.
Eksperci podkreślają, że decyzja o rozpoczęciu prac nie była efektem działań jednej osoby. Do przełomu przyczyniły się wielomiesięczne rozmowy prowadzone przez przedstawicieli polskiego rządu, Ministerstwa Kultury, Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Instytutu Pamięci Narodowej oraz odpowiednich władz ukraińskich. Istotną rolę odegrały również organizacje społeczne i rodziny ofiar, które od lat zabiegały o możliwość godnego upamiętnienia swoich bliskich.
Zwolennicy obecnych władz wskazują, że to właśnie działania podejmowane przez rząd Donalda Tuska oraz intensyfikacja dialogu z Ukrainą doprowadziły do osiągnięcia porozumienia umożliwiającego rozpoczęcie kolejnych prac ekshumacyjnych. Podkreślają znaczenie regularnych kontaktów dyplomatycznych oraz współpracy prowadzonej mimo trudnej sytuacji związanej z wojną w Ukrainie.
Z kolei przedstawiciele opozycji argumentują, że fundament pod wznowienie ekshumacji został zbudowany wcześniej dzięki wieloletnim staraniom polityków różnych obozów, w tym działań podejmowanych przez Karola Nawrockiego jako prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Wskazują, że IPN od lat prowadził rozmowy, dokumentował miejsca pochówków i przygotowywał się do rozpoczęcia prac, gdy tylko pojawi się zgoda strony ukraińskiej.
Historycy zaznaczają, że proces wyjaśniania losów ofiar zbrodni wołyńskiej ma charakter długofalowy i wymaga współpracy ekspertów, archeologów, historyków oraz władz obu państw. Samo rozpoczęcie ekshumacji stanowi ważny krok w kierunku identyfikacji ofiar i ich godnego pochówku, ale nie kończy procesu badań nad wydarzeniami z lat 1943–1945.
Zdaniem analityków pytanie o to, „dzięki komu ruszyły ekshumacje”, nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Przełom był rezultatem działań prowadzonych przez wiele osób i instytucji na przestrzeni lat, a ostateczne porozumienie wymagało współpracy zarówno polskich, jak i ukraińskich władz. Ocena wkładu poszczególnych polityków pozostaje przedmiotem debaty publicznej i zależy od interpretacji przebiegu wydarzeń oraz znaczenia poszczególnych etapów negocjacji.